E Kitap Projesi
- Payın itibari değeri en az 1 kuruş olabilir, istisnalar dışında borsada genellikle 1 TL kabul edilir.
- Bir payın birden fazla sahibi varsa, haklar ortak bir temsilci aracılığıyla kullanılır; temsilci atanmazsa tebligat bir kişiye yapılmış sayılır.
- Pay, sahibine mülkiyet hakkı ve ortaklık yönetiminde söz hakkı verir; ancak borçlanma araçlarından farklı olarak sabit bir getirisi ve vadesi yoktur.
- Pay sahipleri, iflas veya tasfiye durumunda borçlar kapandıktan sonra kalan tutardan payları oranında yararlanır, ancak ödenmemiş borçlardan sorumlu tutulmazlar.
- Bedeli tamamen ödenmemiş paylar için hamiline yazılı pay senedi çıkarılamaz.
- Nama yazılı pay sahiplerine genel kurul gündemi iadeli taahhütlü mektupla bildirilir, ancak borsada işlem gören paylarda bu zorunluluk bulunmaz (unutulabilir!).
- İmtiyazlı pay sahiplerinin genel kurulda, esas sözleşme değişikliği, ibra ve sorumluluk davası açılması kararlarında imtiyazlı oy kullanımı yasaktır.
- Bir paya tanınan imtiyaz, istisnalar dışında en fazla 15 oy hakkı olabilir.
- Birleşme yoluyla çıkarılan paylar, dışarıdan fon girişi olmadığında dahi bedelli pay kabul edilir.
- Borsada işlem gören şirketler, sermaye artırımlarında yeni payları nominal değerin altında ihraç edebilirler (istisnai bir durumdur, unutulabilir).
- İntifa payları ortaklığın kuruluş aşamasında hizmetleri olan kişilere çıkarılırsa “kurucu intifa payı” olarak adlandırılır ve sadece kâr payı alma, tasfiye sonucuna katılma ve yeni pay alma hakkı verirler.
- Değişken sermayeli yatırım ortaklıklarının paylarının itibari değeri yoktur ve sermayeleri net aktif değerine eşittir; anonim şirketlere ait sermaye hükümleri uygulanmaz (genellikle karıştırılabilir).
- Azınlık pay sahipliği oranları halka açık anonim ortaklıklarda %5, halka kapalı ortaklıklarda %10’dur. Bu oran unutulabilir.
- Azınlık pay sahibi, genel kuruldan özel denetçi atanmasını isteyebilir, bu hakkın kullanılabilmesi için genel kurul reddinden itibaren üç ay içinde mahkemeye başvurmalıdır (özellikle unutulabilir).
- Pay benzeri menkul kıymetler sabit getiri taahhüdü içermemektedir ve sermayede temsil edilmesi zorunlu değildir.
- Katılma intifa senetleri (KİS), pay benzeri olup ortaklıktan yalnızca net kârdan pay alma ve tasfiye sonucuna katılma hakları verir; pay sahipliği haklarını sağlamaz (yanlışlıkla pay hakları sanılabilir, unutulabilir).
- Payların halka arz edilmesi durumunda izahname düzenlenmesi zorunludur; ancak halka arz edilmeyen durumlarda izahname yerine ihraç belgesi hazırlanır.
- Yüklenim sözleşmesinde, yüklenimde bulunan payların borsada halka arz fiyatının altında satış yasağı süresi (6 ay) unutulabilir. Bu payları alanlar da aynı sınırlamaya tabidir.
- Halka arz işlemlerinde, Özelleştirme İdaresi Başkanlığı tarafından gerçekleştirilen satışlarda bazı normal şartlar uygulanmayabilir (istisnai durum).
Sermaye artırımı ile halka arzda sermaye şirkete girerken, mevcut pay satışı yoluyla halka arzda ise fon satışı yapan ortaklara gider (karıştırılabilir).
-
Sermaye artırımı ile halka arzda sermayede oluşan değer artış fonlarının son iki yılda gerçekleşmiş olması, halka arz başvurusu sırasında engel teşkil eder (unutulması yüksek bir detaydır).
Halka arz edilecek payların değeri 600 milyon TL’nin altında ise satılamayan payların tamamının yüklenimi zorunludur.
Halka arz sonrasında yüklenilen paylar altı ay süreyle halka arz fiyatının altında satılamaz ve borsa dışında da satılsa bu sınırlamaya uymak zorunludur (önemli fakat detay olduğundan unutulabilir).
Tür değiştirme öncesindeki finansal tablolar, dönüşüm sonrası bilançoda toplulaştırılmadan ayrı kalemler olarak gösterilmelidir.
- Payları ilk defa halka arz edilecek şirketlerin mevcut sermayesinde %10 ve üzeri pay sahibi olanlar ile yönetim kontrolüne sahip ortaklar, paylarını borsada işlem görmeye başladıktan sonra bir yıl boyunca, halka arz fiyatının altında satamaz ya da buna sebep olacak işlemler yapamazlar.
- Bu süre içinde payların bu hükümlere uygun satılması veya devredilmesi durumunda özel durum açıklaması yapılmalıdır.
- Bu kişilerin borsa dışı sattığı payları alanlar da aynı kısıtlamaya tabidir.
- Borsadan alım yoluyla edinilen paylar bu yasağa tabi değildir.
- Payları ilk defa halka arz edilen şirketlerde, izahnamenin onay tarihinden önceki ortak olan girişim sermayesi yatırım ortaklıkları için süre, payların elde edildiği son tarihte başlar.
- Bir yıllık dönemde dönüşümle girişim sermayesi yatırım ortaklığı statüsü kazanan ortaklıklar için genel hükümler uygulanır.
- Halka arz izahnamenin onay tarihinde %10 ve üzeri pay sahibi veya yönetim kontrolü olan ortaklar, paylarını borsada bir yıl boyunca satmayacakları konusunda Kurul’a yazılı taahhüt verir.
- Bu taahhüdün izahnamede yer alması zorunludur.
- İhtiyari olarak taahhüt verilirse, Kurul’a bildirim zorunlu değildir.
- 2025 yılı için, piyasa değeri 750.000.000 TL’nin altında olan halka arzlarda, nominal değerin %25’i kadar paylar satışa hazır bekletilmelidir.
- Bu payların amacı, talep yükselirse piyasaya ek hacim yaratmak ve şirket sermayesine ek giriş sağlamaktır.
- Bu payların satışı izahname onaylandıktan sonra, satış fiyatının kesinleşmesini takip eden 2 iş günü içerisinde SPK’ya bildirilmeli.
- Satışa hazır bekletilen paylar tamamen satılmadığı sürece, mevcut sermayede %10 ve üzeri pay sahibi ortaklar ile yönetim kontrolüne sahip ortaklar, izahnamenin KAP’ta ilan edildiği tarihten itibaren 1 yıl boyunca borsada pay satamazlar.
- Bu payları borsa dışında satın alanlar da aynı yasağa tabidir.
- Satışa hazır bekletilen paylar için Kurul ücreti, halka arz fiyatının %25 fazlası üzerinden hesaplanır ve satılamayan payların ücreti iade edilir.
- Satış işlemini aracı kurum yürütür. Satış işlemi, izahnamenin KAP’ta ilan edildiği tarihten itibaren 1 yıl içerisinde bir veya daha fazla kez yapılabilir.
- Ortaklık, MKK nezdinde hesapta tutulan payların satışı için aracı kuruma yetki vermelidir.
- Satışa hazır bekletilen payların satışı, borsa fiyatı halka arz fiyatının %25 fazlasını aşarsa mümkün olur.
- Fiyat %25 üzerinde olmadığı sürece satışa başlanamaz.
- Satışa hazır bekletilen payların fiyatı %25 üzerinde ve payların tamamı satılmadıysa bedelli sermaye artırımı yapılamaz.
- Sermaye artırımı yapmak için satışa hazır bekletilen payların satılması veya iptal edilmesi gerekir.
- Halka arzı gerçekleştiren aracı kurum, payların işlem görmeye başlamasından itibaren maksimum 30 gün süreyle halka arz fiyatından alım yaparak fiyat istikrarını sağlayabilir.
- Bu işlemde kullanılacak fon, halka arz brüt gelirinin maksimum %20’sini aşamaz.
- İşlemler borsa fiyatı, halka arz fiyatının altına düştüğünde yapılabilir.
- Ortaklıkların GSP'de işlem görebilmesi için en az 30 milyon TL aktif, 15 milyon TL net satış hasılatı ve 15 milyon TL tescil edilmiş sermaye şartları aranır.
- Paylar 2 yıl içinde halka arz edilerek satılamaz, 5 yıl içerisinde diğer pazarlara geçmek için Kurul’a başvuru yapılmalıdır.
- Sermaye artırımı için şirketin kayıtlı sermaye sisteminde yönetim kurulu kararı, esas sermaye sisteminde genel kurul kararı gerekir.
- Sermaye koyma borcu sadece nakden karşılanmalıdır.
- İç kaynaklardan yapılacak sermaye artırımlarında ilgili tutarın kanuni kayıtlarda karşılığı olması gerekir.
- Pay fiyatının 2 TL altına düşeceği durumlarda Kurul onay vermez.
- Dönem karı sermayeye eklenebilir ancak ara dönem karları eklenemez.
- Geçmiş yıl zararları kapatılmadan iç kaynaklardan sermaye artırımı yapılamaz.
- Tanımı: Kayıtlı sermaye sistemindeki halka açık ortaklıklar tarafından, önceden belirlenmiş şartların gerçekleşmesi halinde sermaye artırımı yapılarak yeni pay çıkarılmasıdır.
- Şarta bağlı sermaye artırımı yapılabilmesi için yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanmalıdır.
- Şarta bağlı sermaye artırımı, kayıtlı sermaye tavanını aşamaz.
- TTK’nın 463-472 maddeleri arasındaki hükümler, halka açık ortaklıkların şarta bağlı sermaye artırımlarında uygulanmaz.
Dönüştürme, kullanım veya alım hakkından yararlanabilecek gruplar:
- Ortaklıktan alacaklı olanlar (Borçlanma araçları sahipleri),
- Ortaklık varantı sahipleri,
- Pay edindirme programları kapsamında çalışanlar.
Yönetim Kurulu Kararında Bulunması Zorunlu Hususlar:
- Artırılacak sermaye tutarı,
- İhraç edilecek payların grubu ve türü,
- Hangi grupların dönüştürme, kullanım veya alım hakkından yararlanacağı,
- Pay edindirme programı kapsamında her bir çalışana verilecek pay tutarı,
- Pay alım hakkının kullanım süresi,
- Pay tutarının hesaplanma yöntemi.
Kurula Başvuru:
- Yönetim kurulu kararı sonrası, dönüştürme, kullanım veya alım haklarının kullanılmasından en az 45 gün önce gerekli belgelerle Kurula başvuru zorunludur.
Süreç:
- Kurul ihraç belgesini onayladıktan sonra hak kullanım süresi 10 iş gününü geçemez.
- Payların fiyatı nominal değerden düşük olamaz. Düşükse "nominal değer altında pay ihracı" hükümleri uygulanır.
- Kullanılmayan paylar, süre bitiminden itibaren 6 iş günü içinde iptal edilir. Yeni çıkarılmış sermaye TTSG’de ilan edilmek üzere Kurula iletilir.
Nominal Değerin Altında Pay İhracı Yoluyla Sermaye Artırımı
Genel Esaslar:
- Payları borsada işlem gören halka açık şirketler, sermaye artırım kararından önceki 30 günlük ortalama fiyatları nominal değer altında ise nominal değer altında pay ihraç edebilir.
- Payları borsada işlem görmeyen ortaklıklar, nominal değerin altında pay ihraç edemezler.
Payların İhraç Fiyatı:
- Sermaye artırım kararının kamuya açıklandığı tarihten önceki 30 gün içindeki borsada oluşan ağırlıklı ortalama fiyatların ortalamasından aşağı olamaz.
İmtiyazların Durumu:
- Nominal değerin altında sermaye artırımında imtiyazlar sona erdirilmelidir.
- İmtiyazların sonlandırılmaması halinde, yönetim kontrolüne sahip ortaklar diğer ortaklara pay alım teklifinde bulunmalıdır.
Halka Arz Edilmeksizin Yapılan İhraçlarda Özel Şartlar:
- Yeni pay alma hakları tamamen kısıtlanmalıdır.
- İhraçtan sonra, sermaye artırımı sonrasında en az 1 yıl boyunca ortaklık tarafından hazırlanmış bir rapor Kurula sunulur ve kamuya duyurulur.
- Yönetim kontrolünü elinde bulunduran ortaklar için payları 1 yıl satma yasağı vardır.
Risk Bildirim Formu:
- Pay satın alacak yatırımcılar, şirketin durumunu açıklayan risk bildirim formunu imzalamalıdır.
Sermaye Artırımından Elde Edilen Payları Satma Yasağı:
- Yönetim kontrolünü elinde tutan ortakların sermaye artırımından elde ettikleri payları 1 yıl boyunca borsada satmaları yasaktır.
Sermaye Azaltımı
Genel Esaslar:
- Pay sahipleri arasında eşitsizlik yaratılmaması gereklidir.
- Eşitsizlik yaratacaksa, mağdur olanların onayı şarttır.
Borsa Fiyatına İlişkin Şartlar:
- Payları nominal değerinin altında işlem gören ortaklıklar sadece bilanço açığının kapatılması amacıyla sermaye azaltımı yapabilir.
- Sermaye azaltımı sonucu oluşacak pay fiyatı, nominal değerin %20 fazlasını geçemez.
Bağımsız Denetçi Görüşü:
- Bağımsız denetçi tarafından olumsuz görüş verilen veya görüş verilmesinden kaçınılan finansal tablolar esas alınarak sermaye azaltımı yapılamaz.
Sermaye Azaltımı ile Eş Anlı Sermaye Artırımı:
- Bilanço açığı yoksa ya da azaltım tutarı açıktan fazlaysa sermaye artırımı eş anlı olarak yapılmalıdır.
Halka Arzlarda Özellikli Durumlar - Ön Talep Toplama
Genel Esaslar:
- Ön talep toplama Kurulun izniyle başlar ve en fazla 10 iş günü sürer.
- Ön talep toplama sonuçları Kurul dışında kamuya açıklanamaz.
Ön Talep Toplama Duyurusu:
- Duyuru yapılacaksa Kurul onayı şarttır.
- Ön talep toplanan paylar için yatırımcılara satışta öncelik veya teşvik sağlanabilir.
Ek Pay Satışı ve Ödünç Alımlı Ek Pay Satışı
- Ek Pay Satışı: Talebin fazla olması halinde ek pay satışı yapılabilir.
- Ödünç Alımlı Ek Pay Satışı: Paylar ortaklardan ödünç alınarak yatırımcılara satılır. Aracı kurumun yükümlülüğü, payların borsada işlem görmeye başlamasından itibaren 30 gün içinde kapatılmalıdır.
Katılma İntifa Senedi (KİS) İhracı
Genel Esaslar:
- KİS ihraç edilebilmesi için esas sözleşmede hüküm bulunmalıdır.
- Satılmayan KİS'ler satın alma taahhüdünde bulunanlarca alınmalıdır.
Kâr Payı ve Tasfiye Bakiyesi:
- KİS sahipleri, kâr payında veya tasfiye bakiyesinde hak sahibi olabilir.
Yeni Pay Alma Hakkı:
- Halka açık şirketlerde KİS sahiplerine yeni pay alma hakkı tanınmaz.
Kıymetli Evrak, hak sahibinin hakkını senetten ayrı olarak kullanamadığı, ancak senetle devredebileceği evraklardır. Türleri alacak hakkı, ortaklık hakkı ve ayni hak olarak üçe ayrılır.
-
Menkul Kıymet, yatırım amacıyla kullanılan kıymetli evrak türleridir. Temelde alacak hakkı (tahvil gibi) ve ortaklık hakkı (pay gibi) verir. Çek, poliçe ve bono ise kıymetli evraktır ancak menkul kıymet değildir.
-
Sermaye Piyasası Aracı, menkul kıymetler, türev araçlar ve yatırım sözleşmelerini kapsayan daha geniş bir kavramdır. Kıymetli evrak tanımından farklı olarak, şeklen senede bağlanma zorunluluğu yoktur.
-
Borçlanma Araçları, ihraççıların borçlu sıfatıyla çıkardığı sermaye piyasası araçlarıdır. Tahvil, Finansman Bonosu, Paya Dönüştürülebilir Tahvil (PDT), Değiştirilebilir Tahvil (DET) ve Kıymetli Maden Bonosu en önemli türlerdir.
-
TTK’da Borçlanma Araçları, genel kurul kararıyla veya yetkilendirme ile çıkarılır. Borçlanma araçlarının tutarı, şirketin sermaye ve yedek akçelerinin toplamını aşamaz.
-
İhraç Limiti, halka açık şirketlerde özkaynakların 5 katı, halka açık olmayanlarda ise 3 katıdır.
-
Borçlanma Aracı İhracı, genel kurul ya da yetkilendirilmiş yönetim kurulu kararıyla olur. İhraçta kredi derecelendirmesi yapılması halinde derecelendirme güncellenir.
-
Borçlanma Araçları Tebliği, SPK düzenlemelerine uygun olarak ihraç süreçlerini düzenler. Finansman bonoları kısa vadeli, tahviller ise daha uzun vadeli (1 yıl ve üstü) borçlanma araçlarıdır.
-
Paya Dönüştürülebilir Tahvil (PDT), yatırımcılara tahvilleri ihraççı şirketin paylarına dönüştürme hakkı verir.
-
Değiştirilebilir Tahvil (DET), tahvillerin ihraççı dışındaki şirketlerin paylarıyla değiştirilmesine olanak tanır.
-
Borçlanma Aracı Sahipleri Kurulu (BASK), yatırımcıların borçlanma araçları koşullarında ortak kararlar alabilmesi için oluşturulur.
Yatırımcı Bilgi Formu
- Azami 2 sayfa olarak hazırlanır, kısa, öz ve anlaşılırdır.
- İçeriğinin doğruluğu ve güncelliği konusunda sorumluluk kurucuya aittir.
- Serbest şemsiye fonlar için yatırımcı bilgi formu hazırlamak ihtiyaridir ancak TEFAS'ta işlem gören serbest fonlar için zorunludur.
Bilgilendirme Dokümanlarında Yapılacak Değişiklikler:
- İçtüzük değişiklikleri Kurul onayına tabidir. Önemli içtüzük değişiklikleri, yürürlüğe giriş tarihinden en az 10 iş günü önce KAP ve internet sitesinde duyurulmalıdır.
- İzahname değişiklikleri yatırımcı kararını etkiliyorsa Kurul tarafından onaylanmalı ve yeni hususlar 10 iş gününden az olmamak üzere duyurulmalıdır.
- İzahname değişiklikleri yatırım kararını etkilemiyorsa Kurul onayı aranmaz, her takvim yılı sonunda Kurul'a bildirilir.
- Yatırımcı bilgi formu değişiklikleri için Kurul onayı aranmaz; ancak değişiklik altı iş günü öncesinde Kurul’a bildirilmeli ve ertesi iş günü ilan edilmelidir.
Katılma Paylarının Değeri ve Alım-Satımı:
- Katılma paylarının itibari değeri yoktur.
- Katılma payı değeri günlük hesaplanır, ancak Para piyasası fonları ve kısa vadeli borçlanma araçları fonlarında işlemler en son ilan edilen fiyat üzerinden yapılır.
- Katılma payları karşılığı ödemelerde nakit dışında altın kullanılabilir, ancak sadece fon portföyünün en az %80’i altına yatırım yapan fonlar için geçerlidir.
- Katılma payları, kurucu dışında ancak bilgilendirme dokümanlarında belirtilen kuruluşlar aracılığıyla borsa dışında da alınıp satılabilir.
- Fonların katılma payları borsada işlem görebilir, ancak izahnamede hüküm bulunması ve Borsanın uygun görmesi şarttır.
Fon Portföyüne İlişkin Önemli Portföy Sınırlamaları:
- Fon toplam değerinin en fazla %10’u, bankalarda açılan mevduat/katılma hesaplarında değerlendirilebilir.
- Para piyasası fonlarının fon toplam değerinin en fazla %50’si mevduat hesaplarında değerlendirilebilir; ancak tek bankada en fazla %6'sı olabilir.
- Fonların portföy değerinin %10'una kadar repo yapılabilir, %10'una kadar kredi alınabilir.
- Ödünç verilen sermaye piyasası araçları fon portföyünün en fazla %50'si olabilir.
Garantili ve Koruma Amaçlı Fonlar İçin:
- Bu fonların vadesi en az 6 ay olmalıdır.
- Yatırımcıdan doğrudan alınan maliyetler (vergi hariç), garantili veya korunan tutarı azaltamaz.
- Garanti fonlarında garanti veren taraf banka veya yurt dışında yerleşik banka ve sigorta şirketleri olabilir.
- Garanti sözleşmesinde ödeme hiçbir koşula bağlanamaz ve garantiden cayma hakkı yoktur.
Serbest Fonlarla İlgili Önemli Noktalar:
- Serbest fonlar için yatırımcı bilgi formu hazırlamak genel olarak ihtiyaridir.
- Serbest fonlarda, portföy yöneticilerinin tümü en az Düzey 3 lisansı ve türev araçlar lisansı sahibi olmalıdır.
- Serbest fonlarda yatırım kararını etkileyecek izahname değişiklikleri en az 30 gün önce duyurulur.
Forward İşlemler:
- Tezgâhüstü (OTC) piyasada işlem görür, borsada değil.
- Standart değildir; taraflar sözleşme şartlarını kendileri belirler.
- Teminat zorunluluğu yoktur, ancak taraflar birbirlerinin kredi riskini taşır.
- Kâr veya zarar vade sonunda ortaya çıkar, ara ödeme olmaz.
🔸 Forward Rate Agreement (FRA):
- Faiz oranı forward sözleşmesidir.
- Anapara sadece hesaplamalarda varsayımsal olarak kullanılır (fiilen el değiştirmez).
- Vade sonunda faiz farkı anaparaya göre hesaplanıp ödenir.
🔸 Futures İşlemler:
- Borsada işlem görür, standartlaştırılmıştır.
- Başlangıç teminatı zorunludur (genellikle sözleşme tutarının %10'u).
- Günlük değerleme (marking-to-market) yapılır, kazanç ve kayıplar günlük hesaba yansıtılır.
- Teminat, günlük değerleme sonucunda belirli seviyenin (maintenance margin) altına düşerse, teminat tamamlama çağrısı (margin call) yapılır.
🔸 Forward ve Futures Arasındaki Temel Farklar:
| Futures | Forward |
|---|---|
| Borsada işlem | Tezgâhüstü (OTC) |
| Standart sözleşme | Standart değil |
| Teminat zorunlu | Teminat zorunlu değil |
| Günlük kâr/zarar hesaplanır | Kâr/zarar vade sonunda |
| Düşük kredi riski (takas merkezi var) | Yüksek kredi riski (takas merkezi yok) |
🔸 Opsiyonlar (Kritik Unutulma Noktaları):
- Opsiyon satıcısı (writer) primi alır, yükümlülük taşır.
- Opsiyon alıcısı (holder) prim öder, yalnızca hak sahibidir (yükümlülüğü yoktur).
Opsiyon Türleri (Unutulan Ayrımlar):
- Amerikan Tipi: Her an kullanılabilir.
- Avrupa Tipi: Sadece vade tarihinde kullanılabilir.
Opsiyon Durumları:
| Opsiyon Durumu | Alım Opsiyonu (Call) | Satım Opsiyonu (Put) |
|---|---|---|
| Kârda (In-the-money) | Kullanım fiyatı < Spot fiyat | Kullanım fiyatı > Spot fiyat |
| Zararda (Out-of-the-money) | Kullanım fiyatı > Spot fiyat | Kullanım fiyatı < Spot fiyat |
| Başabaş (At-the-money) | Kullanım fiyatı ≈ Spot fiyat | Kullanım fiyatı ≈ Spot fiyat |
- Opsiyon Primi üzerinde etkili faktörler:
- Dayanak varlık fiyatı
- Kullanım fiyatı ve dayanak varlık fiyatı arasındaki fark
- Volatilite (Fiyat dalgalanması ↑ = prim ↑)
- Vadeye kalan süre ↑ = prim ↑
- Risksiz faiz oranı ↑ = call primi ↑, put primi ↓
- Temettü oranı ↑ = call primi ↓, put primi ↑
🔸 Swap İşlemleri (Unutulabilecek Ayrıntılar):
- Swap işlemleri, faiz oranı ve döviz kuru riskini yönetmek amacıyla yapılır.
- Anapara genellikle varsayımsaldır (istisna: döviz swaplarında gerçek anapara değişimi vardır).
Faiz Swapı:
- Faiz swapında anapara el değiştirmez, sadece faiz ödemeleri değişir.
- Genellikle sabit faiz ↔ değişken faiz swapıdır (örnek: LIBOR ↔ Sabit Faiz).
Döviz Swapı:
- İşlemin başında ve sonunda, gerçek anaparalar karşılıklı değiştirilir.
- Döviz swapları, genellikle hem kur riski yönetimi hem de düşük maliyetli borçlanma için yapılır.
🔸 Türev Araçların Kullanım Amaçları:
- Hedging (Riskten Korunma): Varlık fiyatı, döviz kuru, faiz oranındaki belirsizliklerden korunmak amaçlıdır (kâr değil risk azaltma öncelikli).
- Spekülasyon: Doğrudan kâr amaçlı kullanılır, risk alınır. (Başka bir işlemle bağlantılı değildir.)
- Arbitraj: Piyasalardaki fiyat farklılıklarından risksiz kâr elde etmek amacıyla eşzamanlı olarak işlem yapılır.
🔸 Türev Araçların İşlem Yerleri (Unutulan Ayrım):
- Organize (teşkilatlanmış) piyasalar:
- Futures ve borsada işlem gören opsiyonlar buradadır.
- Standart sözleşmeler.
- Takas merkezi mevcut.
- Tezgâhüstü (OTC) piyasalar:
- Forward, swap ve tezgâhüstü opsiyonlar.
- Standart değil, taraflarca belirlenir.
- Takas merkezi yok, temerrüt riski var.
🔸 ISDA'nın (International Swaps and Derivatives Association) Rolü:
- Tezgâhüstü türev piyasalarında standart sözleşmeler (ISDA Master Agreement) oluşturur.
- Temerrüt ve hukuki riskleri azaltmak için çerçeve sunar.
🔸 Tarihsel Bilgiler (Unutulabilecek ayrıntılar):
- İlk vadeli işlem borsası: Chicago Board of Trade (CBOT, 1848)
- İlk opsiyon borsası: Chicago Board Options Exchange (CBOE, 1973)
- İlk resmi swap işlemi: Venezuela hükümeti tarafından (1977)
- Tarihte bilinen ilk opsiyon örneği: Thales’in MÖ 580’de zeytin presleri üzerine opsiyonu.
- Osmanlı’daki benzeri işlem: "Esham-ı Cedide"lerin vadelerinin uzatılması (konsolidasyon işlemi) türev işlemlerine benzetilebilir.
Sermaye Piyasası Aracı Olarak Türev Araçlar
2499 sayılı SPKn (Mülga): Türev araçlar açıkça belirtilmemiş, "diğer sermaye piyasası araçları" kapsamında değerlendirilmiştir.
6362 sayılı SPKn (Güncel): Türev araçlar açıkça belirtilmiş, menkul kıymetlerden sonra sermaye piyasası araçlarının ikinci kolu olarak düzenlenmiştir.
6362 Sayılı SPKn'na Göre Türev Araçların Tanımı:
Menkul kıymetleri satın alma, satma veya değiştirme hakkı veren araçlar.
Değeri; menkul kıymet fiyatı, döviz fiyatı, faiz oranı, kıymetli maden ve taş fiyatları, mal fiyatları, kredi riski transferi, enerji fiyatları, iklim değişkenleri gibi ölçüm değerleri veya bunlardan oluşturulan endeks seviyesine bağlı olan araçlar.
Döviz, kıymetli madenler veya kurulca belirlenen varlıklar üzerine yapılan kaldıraçlı işlemler.
Türev Araç ve Menkul Kıymet Farkları:
Türev araçlar sözleşme niteliğindedir.
Dayanak varlık değerindeki değişimler üzerine kuruludur.
Menkul kıymetlerin bir ihraççısı vardır, türev araçların ihraççısı yoktur.
Türev araçlar doğrudan fon transferi sağlamazlar, risk yönetimi ve belirsizliklerden korunma (hedging) amacı taşırlar.
Sermaye piyasalarının ana fonksiyonunu destekleyici araçlardır.
4.3.2. Türev Araçlara İlişkin Düzenlemeler
Türkiye’de ilk düzenleme:
Vadeli İşlem ve Opsiyon Borsalarının Kuruluş ve Çalışma Esasları Yönetmeliği (1995)
Sonrasında İzmir VOBAŞ, İstanbul Altın Borsası ve İMKB Vadeli İşlem Yönetmelikleri oluşturulmuştur.
6362 sayılı SPKn sonrası:
İMKB, İstanbul Altın Borsası ve VOBAŞ, Borsa İstanbul A.Ş. (BİAŞ) altında birleşmiştir.
BİAŞ Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) yönergesi günümüzde yürürlüktedir.
4.3.3. Türev Araçlara İlişkin Piyasalar
Türkiye’de ilk organize türev piyasası:
İMKB Vadeli İşlemler Piyasası (1994), ilk işlemler (ABD Doları, Euro futures)
İlk özel borsa: VOBAŞ (2005 İzmir)
BİAŞ altında birleşme (2013), VOBAŞ’ın tüm sözleşmeleri BİAŞ’a devredildi.
Türkiye'de opsiyon sözleşmeleri ilk defa 2012’de VİOP’ta işlem görmeye başladı.
VİOP’ta İşlem Gören Türev Araçlar:
Vadeli İşlem Sözleşmeleri:
Pay, Endeks, Döviz, Fiziki teslimatlı döviz, Kıymetli maden, Enerji, Metal, Yabancı endeksler, TLREF, DİBS sözleşmeleri.
Opsiyon sözleşmeleri:
Pay, Endeks, Dolar/TL, Fiziki teslimatlı Dolar/TL opsiyon sözleşmeleri.
4.3.4. VİOP İşleyişi:
Yatırımcılar doğrudan değil, Borsa üyeleri (aracı kurum ve bankalar) üzerinden işlem yaparlar.
Emir öncelikleri:
Fiyat önceliği (yüksek fiyatlı alım, düşük fiyatlı satım öncelikli)
Zaman önceliği (fiyat eşitliği durumunda önce giren emir önceliklidir.)
Emir Yöntemleri:
Limit emir, Piyasa emir (1 Mart 2021 itibarıyla kaldırılmıştır), Piyasadan limite emir.
Şarta bağlı emirler (son fiyat, en iyi alış veya satış koşuluna bağlı).
Emir Geçerlilik Süreleri:
Günlük, İptale kadar geçerli, Tarihli, Gerçekleşmezse iptal et, Kalanı iptal et.
Fiyat Tanımları:
Alış/satış fiyatı, ortalama fiyat, ağırlıklı ortalama fiyat, cari fiyat, kapanış fiyatı, en düşük/en yüksek fiyat, uzlaşma fiyatı, spot fiyat, vadeli fiyat, kullanım fiyatı.
Takas İşlemleri:
Takas T+1 süresinde gerçekleşir.
Takasbank merkezi karşı taraf (MKT) olarak görev yapar.
Gün sonunda hesap bazında teminat kontrolü yapılır, teminatlar güncellenir.
Vadeli İşlem Sözleşmesi Örneği:
Uzun pozisyon: Malı satın alma yükümlülüğü (fiyat artışından kar eder).
Kısa pozisyon: Malı teslim etme yükümlülüğü (fiyat düşüşünden kar eder).
BIST 30 Endeksi örnek sözleşme özellikleri: her sözleşme 10 endeks değerini temsil eder, fiyat virgülden sonra iki basamaklıdır, nakdi uzlaşma yapılır.
Opsiyon Sözleşmeleri:
Opsiyon alıcısına belirli bir prim karşılığında alma veya satma hakkı veren, satıcıya ise yükümlülük getiren sözleşmelerdir.
BİST 30 Endeksi Opsiyon Sözleşmeleri Avrupa tipidir (hak vade sonunda kullanılır).
Sözleşmeler nakdi uzlaşı ile sonuçlanır.
Türev Araçların Önemi:
Türev araçlar doğrudan fon transferine hizmet etmez, riskten korunma (hedging) amacıyla kullanılırlar.
Sermaye piyasasının asıl fonksiyonu olan fon aktarımına doğrudan değil, dolaylı katkı sağlarlar.
Yorumlar
Yorum Gönder